شهری که برای مدرن شدن، شبیه دیگر شهرها نشد

لافت شهری است که می‌توانست برای رسیدن به آینده، بخشی از گذشته‌اش را کنار بگذارد؛ اما مسیر دیگری را انتخاب کرده است. در سال ۱۴۰۵، مدیریت شهری این شهر تاریخی تلاش کرده توسعه را از دل هویت لافت عبور دهد؛ از احیای بافت تاریخی و مرمت بادگیرها تا نورپردازی ۹۹ بادگیر، طراحی ساختمان جدید شهرداری با الهام از معماری بومی و پیگیری پروژه‌های زیرساختی محلات. اینجا قرار نیست تاریخ فقط حفظ شود؛ قرار است دوباره وارد زندگی، گردشگری و اقتصاد شهر شود.

به گزارش خبرگزاری شهرداری ها؛در لافت، حفاظت از میراث تاریخی تنها به مرمت بناها محدود نمانده است. یکی از نمونه‌های قابل توجه،توجه به بادگیرهایی است که سال‌ها بخشی از سیمای تاریخی این شهر بوده‌اند سازه‌هایی که هم ارزش معماری و تاریخی دارند و هم روایتگر شیوه سازگاری معماری بومی جنوب با اقلیم گرم و مرطوب هستند.

فرسودگی برخی از این بادگیرها موضوع را از یک مسئله صرفاً زیبایی‌شناختی فراتر برده بود. بخشی از اقدامات مدیریت شهری با هدف پایش ایمن‌سازی و مرمت این عناصر تاریخی دنبال شد تا ضمن کاهش مخاطرات احتمالی برای شهروندان و ساکنان، امکان حفاظت از ارزش تاریخی آنها نیز فراهم شود.

اما رویکرد لافت در همین‌جا متوقف نشد.

در کنار مرمت ایده نورپردازی بادگیرها شکل گرفت طرحی که تلاش می‌کند این عناصر تاریخی را از یک میراث صرفاً روزانه به بخشی از منظر شبانه شهر تبدیل کند. نورپردازی بادگیرها با استفاده از تجهیزات و سیستم‌های زمان‌بندی‌شده از غروب آغاز می‌شود و با طلوع خورشید پایان می‌یابد اقدامی که هم جلوه بصری بافت تاریخی را افزایش می‌دهد و هم ظرفیت گردشگری شبانه شهر را تقویت می‌کند.

این اتفاق حتی از مرزهای ایران نیز بازتاب پیدا کرد. رسانه آلمانی‌زبان IranKultur در گزارشی با عنوان بادگیرهای نورپردازی‌شده شهر بندری لافت، به نورپردازی ۹۹ بادگیر این شهر پرداخته و آن را اقدامی در راستای گردشگری معرفی کرده است. این گزارش همچنین با اشاره به سخنان محمد آتشین‌ماه، شهردار لافت بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد هندسی و تزئینی بادگیرهای شهر تأکید کرده است.

در واقع، لافت در اینجا تلاش کرده یک عنصر تاریخی را صرفاً «حفظ» نکند بلکه آن را دوباره وارد زندگی شهری کند.

بادگیری که زمانی برای گرفتن باد و ایجاد تهویه طبیعی در خانه‌های مردم ساخته شده بود، امروز می‌تواند در شب به یکی از عناصر منظر شهری و جاذبه گردشگری لافت تبدیل شود

این تغییر نگاه، تفاوت میان حفاظت از میراث و فعال‌کردن میراث است.

در نگاه نخست شاید نورپردازی چند بادگیر تنها یک پروژه زیباسازی شهری به نظر برسد، اما اگر آن را در کنار مرمت پایش سازه‌ها توسعه گردشگری و احیای بافت تاریخی قرار دهیم، تصویر بزرگ‌تری شکل می‌گیرد؛ تصویری که در آن میراث تاریخی قرار نیست پشت یک حصار باقی بماند بلکه باید بخشی از زندگی اقتصاد و آینده شهر باشد.

لافت؛ شهری که شهرداری‌اش جور دیگری به توسعه نگاه می‌کند

روایت یک نگاه متفاوت به مدیریت شهری در قلب بافت تاریخی قشم

در بسیاری از شهرها، کارنامه یک شهرداری را با تعداد پروژه‌های عمرانی طول خیابان‌های آسفالت‌شده جدول‌گذاری معابر یا میزان فضای سبز می‌سنجند شاخص‌هایی که البته مهم‌اند اما برای شهری مانند لافت کافی نیستند.لافت، شهری نیست که بتوان توسعه آن را تنها با چند پروژه عمرانی تعریف کرد

اینجا هر کوچه بخشی از تاریخ است هر بادگیر روایتی از سازگاری انسان با اقلیم جنوب دارد و هر خانه قدیمی می‌تواند بخشی از هویت شهری باشد.

در چنین شهری شهرداری اگر بخواهد صرفاً بسازد، ممکن است بخشی از چیزی را از بین ببرد که لافت را لافت کرده است.همین نقطه است که رویکرد مدیریت شهری لافت را قابل توجه می‌کند؛ رویکردی که تلاش دارد میان توسعه، میراث تاریخی، معماری بومی،گردشگری و زندگی امروز مردم تعادل ایجاد کند

محمد آتشین‌ماه شهردار لافت در سال جاری مجموعه‌ای از اقدامات را دنبال کرده که در کنار پروژه‌های خدماتی و زیرساختی، یک محور مشترک دارند: توسعه شهر بدون حذف هویت آن.

شهرداری‌ای که خودش بخشی از هویت شهر شد

شاید نمادین‌ترین اتفاق سال ۱۴۰۵ ساختمان جدید شهرداری لافت باشد.

در نگاه اول، ساختمان شهرداری یک ساختمان اداری است؛ اما در لافت ماجرا متفاوت است.

ساختمان جدید با الهام از معماری بومی شهر طراحی شده و عناصری مانند بادگیر، هندسه سنتی، سایه‌اندازی و مصالح متناسب با اقلیم در آن مورد توجه قرار گرفته است.

این انتخاب را نمی‌توان صرفاً یک تصمیم زیبایی‌شناسانه دانست.

در منطقه‌ای که گرما و مصرف انرژی از مسائل جدی زندگی روزمره است، معماری بومی می‌تواند دوباره به‌عنوان یک راهکار مورد استفاده قرار گیرد.

به بیان ساده‌تر شهرداری لافت تلاش کرده نشان دهد معماری سنتی الزاماً چیزی متعلق به موزه نیست بعضی از راهکارهای آن می‌توانند برای ساختمان امروز هم کاربرد داشته باشند.

حتی در طراحی ساختمان شهرداری موضوعاتی مانند عایق‌کاری و الزامات مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان نیز مورد توجه قرار گرفته است.

این یعنی ساختمان شهرداری قرار است فقط محل استقرار مدیران شهری نباشد بلکه خودش یک نمونه از همان چیزی باشد که مدیریت شهری درباره آن صحبت می‌کند.

سه پروژه، یک نگاه

اما ساختمان شهرداری تنها اتفاق این ماجرا نیست.

همزمان با این پروژه، پایگاه ملی بافت تاریخی لافت و اندیشکده هسته شهری نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این سه اتفاق وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، معنای متفاوتی پیدا می‌کنند.

یک ساختمان برای مدیریت شهر

یک پایگاه برای حفاظت از گذشته شهر؛

و یک اندیشکده برای فکر کردن درباره آینده شهر.

این ترکیب شاید مهم‌ترین بخش داستان لافت باشد.زیرا مدیریت شهری در اینجا تلاش کرده گذشته، حال و آینده را در یک قاب قرار دهد.پایگاه بافت تاریخی قرار است به مستندسازی، حفاظت و مرمت میراث شهری کمک کند و اندیشکده هسته شهری نیز به‌عنوان یک ظرفیت پژوهشی، موضوعاتی مانند توسعه پایدار، اقتصاد محلی، بافت تاریخی و برنامه‌ریزی شهری را دنبال کند.در واقع، نگاه این است که تصمیم‌گیری درباره آینده لافت فقط پشت میز اداری اتفاق نیفتد و برای آن پشتوانه فکری و مطالعاتی نیز وجود داشته باشد.

۱۹ هزار مترمربع؛ عددی که فقط یک عدد نیست

در کارنامه اعلام‌شده مدیریت شهری لافت، حدود ۱۹ هزار مترمربع از بافت تاریخی شهر مرمت و احیا شده است.

اما اهمیت این عدد در خود عدد نیست.

اهمیت آن در این است که بافت تاریخی لافت به‌عنوان یک مانع برای توسعه دیده نشده؛ بلکه به‌عنوان یک سرمایه شهری مورد توجه قرار گرفته است.

در بسیاری از شهرها، بافت قدیمی به دلیل فرسودگی، کمبود امکانات و محدودیت‌های ساخت‌وساز به مسئله‌ای پیچیده برای مدیریت شهری تبدیل می‌شود.

اما لافت می‌تواند مسیر دیگری را امتحان کند:

به جای تخریب بافت برای ساختن شهر جدید، با احیای بافت قدیمی، همان شهر را به یک مقصد گردشگری و اقتصادی تبدیل کند.

اگر این سیاست درست اجرا شود، خانه تاریخی فقط یک بنای قدیمی نخواهد بود می‌تواند محل اقامت گردشگر، فعالیت فرهنگی، کسب‌وکار محلی و ایجاد درآمد برای ساکنان باشد.

اینجاست که میراث فرهنگی از یک هزینه نگهداری به یک سرمایه اقتصادی تبدیل می‌شود.

بادگیرها؛ جایی که ایمنی مردم و حفاظت از تاریخ به هم می‌رسند

در میان عناصر تاریخی لافت بادگیرها جایگاه ویژه‌ای دارند؛ سازه‌هایی که فقط بخشی از چهره معماری شهر نیستند، بلکه روایتگر یکی از هوشمندانه‌ترین شیوه‌های سازگاری معماری جنوب با اقلیم گرم و مرطوب هستند.

اما فرسودگی برخی از این سازه‌ها باعث شده بود موضوع بادگیرها تنها یک مسئله تاریخی و زیبایی‌شناختی نباشد. در مواردی، فرسودگی می‌توانست برای مردم و ساکنان پیرامون آنها مخاطره ایجاد کند.

از همین‌جا، موضوع مرمت بادگیرها وارد یک مسیر جدی‌تر شد مسیری که هدف آن تنها زیباتر کردن بافت تاریخی نبود بلکه در کنار حفاظت از میراث دور کردن مردم از مخاطرات احتمالی و حفظ ایمنی شهروندان نیز مورد توجه قرار گرفت.

در این رویکرد بادگیر ابتدا باید شناخته می‌شد، سپس برای مرمت آن تصمیم گرفته می‌شد.

به همین دلیل، موضوع پایش بادگیرها نیز مورد توجه قرار گرفت؛ پایشی که قرار است رفتار این سازه‌ها در برابر شرایط محیطی و جریان باد را بهتر مشخص کند.

در این فرآیند، رفتار باد در بادگیر، فشار و شرایط جریان هوا و برخی پارامترهای محیطی مورد بررسی قرار گرفته تا اطلاعات لازم برای تحلیل تخصصی‌تر این سازه‌ها فراهم شود.

این اتفاق از آن جهت اهمیت دارد که بادگیر در اصل یک فناوری معماری بومی است؛ سازه‌ای که قرن‌ها پیش برای استفاده از جریان طبیعی هوا و ایجاد شرایط مناسب‌تر در ساختمان‌ها ساخته شده است.

امروز همان معماری سنتی، در کنار مرمت و حفاظت، با نگاه علمی و ابزارهای جدید مورد بررسی قرار می‌گیرد.

یعنی قرار نیست فقط ظاهر یک اثر تاریخی حفظ شود؛ تلاش بر این است که رفتار و منطق معماری آن نیز بهتر شناخته شود.

گردشگری؛ نه فقط برای عکس گرفتن

لافت ظرفیت گردشگری کمی ندارد.

بادگیرها، بافت تاریخی، ساحل، فرهنگ بومی و سبک زندگی مردم، مجموعه‌ای از عناصر را تشکیل داده‌اند که می‌توانند گردشگر را از یک بازدید کوتاه به یک تجربه ماندگار برسانند.

اما گردشگری زمانی برای شهر ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند که گردشگر فقط از شهر عبور نکند.

باید بماند.

غذا بخورد.

در اقامتگاه محلی بماند.

صنایع دستی بخرد.

از بناهای تاریخی بازدید کند.

و بخشی از هزینه سفرش در اقتصاد همان شهر باقی بماند.

در همین نقطه است که رویکرد گردشگری تجربه‌محور» اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی گردشگر فقط تماشاگر لافت نباشد، بلکه بخشی از تجربه زندگی در این شهر را لمس کند.

این نگاه می‌تواند در صورت تداوم، برای کسب‌وکارهای کوچک و خانواده‌های محلی نیز فرصت اقتصادی ایجاد کند.

اما شهرداری فقط به گذشته نگاه نکرده است

اگر تصویر شهرداری لافت را فقط با بافت تاریخی و گردشگری ترسیم کنیم، بخشی از ماجرا را حذف کرده‌ایم.

لافت امروز با محله‌ها و نیازهای جدیدی نیز روبه‌روست.

در کنار پروژه‌های مرتبط با بافت تاریخی و گردشگری، مجموعه‌ای از اقدامات عمرانی و زیرساختی نیز در شهر دنبال شده است؛ از راه‌سازی و بهسازی مسیرها و معابر گرفته تا ایجاد و توسعه فضاهای عمومی و پارک‌ها؛ اقداماتی که مستقیماً با کیفیت زندگی مردم ارتباط دارند.

این بخش از کارنامه شاید مانند نورپردازی بادگیرها در قاب رسانه‌ای دیده نشود، اما برای شهروندی که هر روز در شهر رفت‌وآمد می‌کند، کیفیت معابر، دسترسی مناسب و برخورداری از فضای عمومی مطلوب، بخشی از معنای واقعی توسعه شهری است.

توسعه‌ای که فقط در بافت تاریخی اتفاق بیفتد و نیازهای روزمره مردم را نادیده بگیرد، نمی‌تواند توسعه‌ای متوازن باشد.

در سال ۱۴۰۵ موضوع مشکلات زیرساختی محله‌های ایمان و خورسیوه نیز از سوی شهرداری و شورای شهر پیگیری شد.

موضوع آب‌های سطحی و آب‌گرفتگی این مناطق از جمله مسائل مطرح‌شده بود.

در خورسیوه، پروژه مدیریت آب‌های سطحی انجام شده و تنها متراژ محدودی تا تکمیل نهایی آن باقی مانده است.

اما در شهرک ایمان، موضوع شرایط متفاوتی دارد.

ساکنان این محدوده با مشکل اساسی در زمینه آب‌های سطحی و آب‌گرفتگی مواجه هستند؛ مسئله‌ای که برای زندگی روزمره مردم، رفت‌وآمد و وضعیت زیرساختی محله اهمیت جدی دارد.

این موضوع با پیگیری‌های انجام‌شده در حال رسیدگی است و مدیریت بحران استانداری، فرمانداری قشم و سازمان منطقه آزاد قشم نیز در روند پیگیری و حل این مسئله قرار گرفته‌اند.

در این میان، موضوع شهرک ایمان را نمی‌توان یک مسئله حاشیه‌ای دانست؛ بلکه یکی از موضوعات مهم زیرساختی شهر است که نیازمند تداوم پیگیری و همکاری میان دستگاه‌های مختلف است.

موضوع آب‌های سطحی شاید جذابیت بصری یک بادگیر نورپردازی‌شده را نداشته باشد، اما برای مردم محله‌ای که با آب‌گرفتگی مواجه هستند، اهمیت آن کاملاً ملموس است.

از همین‌جا می‌توان تفاوت میان «پروژه برای نمایش» و «پروژه برای زندگی» را فهمید.

شهرداری در کنار تلاش برای معرفی لافت به گردشگران، ناچار است به مسئله‌ای مانند آب‌های سطحی نیز پاسخ دهد؛ زیرا شهر تاریخی زمانی ارزشمند است که مردم امروز آن نیز بتوانند در شرایط مناسب زندگی کنند.

تفاوت آتشین‌ماه شاید در همین نگاه باشد

تفاوت اصلی را نباید در این دانست که شهرداری لافت پروژه انجام می‌دهد و شهرداری‌های دیگر پروژه انجام نمی‌دهند.

همه شهرداری‌ها پروژه دارند.

مسئله این است که پروژه‌ها با چه نگاهی انتخاب می‌شوند.

در لافت، دست‌کم در بخشی از پروژه‌های سال ۱۴۰۵، یک خط فکری قابل مشاهده است:

معماری بومی → حفاظت از بافت تاریخی → پژوهش شهری → گردشگری → اقتصاد محلی → توسعه پایدار.

در کنار این زنجیره، یک خط دیگر نیز وجود دارد:

زیرساخت → خدمات شهری → حل مشکلات محلات → ارتقای کیفیت زندگی.

این دو مسیر اگر در کنار یکدیگر ادامه پیدا کنند، می‌توانند معنای کامل‌تری از توسعه شهری لافت ارائه دهند.

این زنجیره اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند لافت را از یک شهر تاریخی صرف، به نمونه‌ای از «شهر تاریخیِ زنده» تبدیل کند.

شهری که گذشته‌اش فقط برای بازدید گردشگران حفظ نشده، بلکه برای زندگی مردم امروز نیز قابل استفاده است.

البته کار هنوز تمام نشده است

اینکه از رویکرد متفاوت مدیریت شهری صحبت کنیم، به معنای پایان مشکلات لافت نیست.

اتفاقاً آزمون اصلی از همین‌جا آغاز می‌شود.

مرمت بافت تاریخی زمانی موفق است که مردم بتوانند در آن زندگی کنند.

گردشگری زمانی موفق است که درآمد آن به جامعه محلی برسد.

ساختمان‌های جدید زمانی ارزشمندند که کیفیت خدمات شهری را بالا ببرند.

اندیشکده زمانی اثرگذار است که پژوهش‌هایش وارد تصمیم‌های واقعی شهر شود.

و پروژه‌های عمرانی زمانی موفق‌اند که نتیجه آنها در زندگی روزمره شهروندان دیده شود.

همین موضوع درباره بادگیرها نیز صادق است.

مرمت زمانی ارزشمند است که در کنار حفاظت از تاریخ، ایمنی مردم را نیز افزایش دهد.

پایش زمانی اهمیت دارد که داده‌های به‌دست‌آمده در تصمیم‌های مرمتی و حفاظتی مورد استفاده قرار گیرد.

و نورپردازی زمانی موفق است که در کنار زیبایی بصری، به معرفی لافت و تقویت گردشگری شهر کمک کند.

در سوی دیگر، پروژه‌های زیرساختی نیز باید در نهایت به نقطه‌ای برسند که مردم نتیجه آن را در زندگی روزمره خود ببینند؛ از پروژه مدیریت آب‌های سطحی خورسیوه گرفته تا پیگیری مشکل شهرک ایمان.

بنابراین کارنامه ۱۴۰۵ را باید یک «مسیر» دانست، نه یک نقطه پایان.

لافت؛ آزمون یک ایده

شاید بتوان تمام داستان مدیریت شهری لافت را در یک جمله خلاصه کرد:

قرار نیست لافت برای مدرن شدن، شبیه شهرهای دیگر شود.

اتفاقاً قرار است از چیزی که آن را متفاوت کرده، برای ساختن آینده استفاده کند.

بادگیرها، خانه‌های تاریخی، کوچه‌ها، معماری بومی و فرهنگ مردم، اگر فقط حفظ شوند، میراث‌اند؛ اما اگر در کنار برنامه‌ریزی شهری، گردشگری، اقتصاد محلی و زندگی روزمره قرار گیرند، می‌توانند به موتور توسعه تبدیل شوند.

در کنار آن، خیابان‌ها، معابر، پارک‌ها، مدیریت آب‌های سطحی و زیرساخت‌های محلات نیز بخش جدایی‌ناپذیر همین آینده‌اند؛ زیرا میراث تاریخی بدون زندگی شهری مناسب، نمی‌تواند برای مدت طولانی زنده بماند.

این همان جایی است که مدیریت شهری لافت در سال ۱۴۰۵ را قابل توجه می‌کند.

در دورانی که بسیاری از شهرها برای توسعه به سمت الگوهای مشابه حرکت می‌کنند لافت می‌خواهد مسیر دیگری را امتحان کند:

آینده را بسازد، اما گذشته را قربانی نکند.

و شاید موفقیت واقعی این تجربه زمانی مشخص شود که چند سال بعد، گردشگری بیشتر شده باشد، اقتصاد محلی رونق گرفته باشد، بافت تاریخی همچنان زنده مانده باشد و مردم لافت احساس کنند توسعه شهر، برای آنها هم چیزی به همراه داشته است.

آن روز می‌توان گفت لافت فقط یک شهرداری متفاوت نداشته؛ بلکه توانسته یک مدل متفاوت از شهرسازی در یک شهر تاریخی جنوب ایران را تجربه کند.